స్వాతంత్య్రం మనకు గొప్ప వరం. విభజన దాని వెంటే వచ్చిన మహా విషాదం! ఆ చీకటి అధ్యాయాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం ఏ పార్టీనీ అవమానించడానికి కాదు. భవిష్యత్తులో మతం, ప్రాంతం, భాష పేరుతో సమాజం మళ్లీ చీలిపోకుండా హెచ్చరికగా నిలపడానికి. చరిత్రను రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం వక్రీకరించకుండా, బాధితుల అనుభవాలను గౌరవిస్తూ, అప్పటి నాయకుల నిర్ణయాలను ఆధారాలతో పరిశీలించాలి. దేశ సమైక్యత, సామాజిక సామరస్యం, ప్రజల భద్రత ఇవే విభజన మనకు నేర్పిన ప్రధాన పాఠాలు. రక్తంతో గీసిన సరిహద్దు మళ్లీ ఎక్కడా గీయాల్సిన పరిస్థితి రాకుండా చూడటమే ఆ త్యాగాలకు నిజమైన నివాళి.
డా.మార్గం-అడుగు, ఎడిటోరియల్
స్వాతంత్య్రం భారత చరిత్రలో అపూర్వమైన ఘట్టం. అయితే, 1947 దేశవిభజన మిగిల్చిన చీకటి జ్ఞాపకాలను మరచిపోలేం. స్వాతంత్య్ర పోరాటంలో కాంగ్రెస్ పాత్రను నిరాకరించడం ఎంత చారిత్రకంగా తప్పో, స్వాతంత్య్రం కాంగ్రెస్ ఒక్కటే తెచ్చిందని చెప్పడం కూడా అంతే అసంపూర్ణం. గాంధీ, నెహ్రూ, పటేల్, సుభాష్ చంద్రబోస్, భగత్ సింగ్ తదితర నాయకులతో పాటు విప్లవకారులు, రైతులు, కార్మికులు, విద్యార్థులు, సామాన్య ప్రజలు, అనేక సంస్థలు చేసిన త్యాగాల సమిష్టి ఫలితమే స్వాతంత్య్రం. కానీ అదే సమయంలో దేశాన్ని విభజించాల్సిన పరిస్థితి ఎందుకు ఏర్పడింది? దాని మూల్యం ఎవరు చెల్లించారు?
1947 ఆగస్టు 14న పాకిస్తాన్ కు స్వాతంత్య్రం ప్రకటించగా, ఆగస్టు 15న భారత్ స్వతంత్ర దేశంగా అవతరించింది. అయితే విభజనకు సంబంధించిన తుది సరిహద్దులు మాత్రం ఆగస్టు 17న ప్రకటించబడ్డాయి. బ్రిటిష్ న్యాయవాది సర్ సిరిల్ రెడ్‌క్లిఫ్‌కు సరిహద్దులు గీయడానికి కేవలం కొన్ని వారాలే లభించాయి. పంజాబ్, బెంగాల్ వంటి సంక్లిష్ట ప్రాంతాలను జనాభా, భౌగోళిక పరిస్థితులు, పరిపాలనా అవసరాల ఆధారంగా విభజించాల్సి వచ్చింది. స్వాతంత్య్ర వేడుకలు జరుగుతున్న సమయంలోనే తమ గ్రామం, ఇల్లు ఏ దేశంలో ఉంటుందో తెలియని పరిస్థితి లక్షలాది కుటుంబాల్లో భయాన్ని నింపింది. బ్రిటిష్ నేషనల్ ఆర్కైవ్స్ కూడా స్వాతంత్య్రం, సరిహద్దుల ప్రకటన మధ్య రెండు రోజుల అంతరం ప్రజల్లో తీవ్ర అనిశ్చితి కలిగించిందని పేర్కొంటోంది.
విభజన కేవలం పటంలో గీసిన గీత కాదు. అది కోట్లాది జీవితాలను చీల్చిన మానవ విషాదం. వివిధ చారిత్రక అంచనాల ప్రకారం 1.5 కోట్లకు పైగా ప్రజలు భారత్, పాకిస్తాన్ ల మధ్య వలస వెళ్లారు. నేషనల్ ఆర్కైవ్స్ అంచనా ప్రకారం 15 మిలియన్లకు పైగా ప్రజలు సరిహద్దులు దాటారు. మరో అధికారిక చారిత్రక ఆధారం ప్రకారం పది లక్షల మరణాలు, 75 వేలకుపైగా మహిళలపై అత్యాచారాలు జరిగినట్లు పేర్కొంటుంది. మరణాల సంఖ్యపై చరిత్రకారుల అంచనాలు భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, లక్షలాది ప్రాణాలు బలయ్యాయన్న విషాద వాస్తవం మాత్రం వివాదరహితం. రైళ్లు శరణార్థులను మాత్రమే కాక, హింస నుంచి పారిపోతున్న కుటుంబాల భయానక కథలను మోశాయి. కొన్ని రైళ్లు గమ్యస్థానాలకు చేరేసరికి ప్రయాణికుల స్థానంలో మృతదేహాలతో నిండిపోయిన దృశ్యాలు మానవత్వానికే మచ్చగా నిలిచాయి.
ఈ విషాదానికి ఒక వ్యక్తిని లేదా ఒక పార్టీని బాధ్యుడిగా చేయడం చరిత్రను తప్పుదోవ పట్టించడమే అవుతుంది. ముస్లిం లీగ్ ప్రత్యేక ముస్లిం దేశం డిమాండ్, కాంగ్రెస్-లీగ్ మధ్య పెరిగిన రాజకీయ విభేదాలు, బ్రిటిష్ పాలకుల వేగవంతమైన అధికార బదలాయింపు, మతపరమైన హింస, పరస్పర అనుమానాలు అన్నీ కలిసి పరిస్థితిని విషమింపజేశాయి. 1947 జూన్ 3న మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళిక ప్రకటించబడింది. అనంతరం కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్, సిక్కు ప్రతినిధులు విభజన ప్రణాళికను అంగీకరించారు. గాంధీ విభజనకు వ్యతిరేకంగా ఉన్నప్పటికీ, కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ జూన్ 13న విభజన తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. కాబట్టి కాంగ్రెస్ నాయకత్వం చరిత్రాత్మక బాధ్యత నుంచి పూర్తిగా తప్పించుకోలేదు. కానీ, మొత్తం బాధ్యతను దానిపైనే మోపడం కూడా వాస్తవాలకు అతీతం.
మహాత్మా గాంధీ పాత్రను కూడా సమగ్రంగా చూడాలి. దేశమంతా స్వాతంత్య్ర సంబరాల్లో మునిగినప్పుడు ఆయన ఢిల్లీలో అధికార వేడుకల్లో కాకుండా కలకత్తాలోని బెలియాఘాటా హైదరీ మాన్షన్‌లో ఉన్నారు. గాంధీ హెరిటేజ్ పోర్టల్ ప్రకారం ఆయన ఆగస్టు 13 నుంచి సెప్టెంబర్ 7 వరకు అక్కడే ఉండి, హింసను ఆపేందుకు హిందూ, ముస్లిం సమాజాల మధ్య శాంతి ప్రయత్నాలు చేశారు. ఆగస్టు 15న కూడా ఆయన ఉపవాసం, ప్రార్థనలో గడిపారు. ఆగస్టు చివర్లో కలకత్తా హింసకు వ్యతిరేకంగా నిరాహార దీక్ష చేపట్టి, శాంతి హామీ వచ్చిన తర్వాత సెప్టెంబర్ 4న దీక్ష విరమించారు. అందువల్ల గాంధీని విభజన సమయంలో ‘ప్రేక్షకుడిగా’ మాత్రమే చిత్రించడం చారిత్రక ఆధారాలకు సరిపోదు.
అయితే నెహ్రూ, పటేల్ సహా కాంగ్రెస్ నాయకత్వం తీసుకున్న నిర్ణయాలపై ప్రశ్నలు ఉండకూడదని చెప్పలేం. మరి దేశాన్ని సమైక్యంగా ఉంచే చివరి అవకాశాలు ఎందుకు క్షీణించాయి? మతపరమైన రాజకీయాలకు బదులుగా మరింత సమర్థమైన ప్రత్యామ్నాయం ఎందుకు నిర్మించలేకపోయారు? బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తొందరపాటు అధికార బదలాయింపును ఎందుకు అంగీకరించింది? ప్రజల భద్రతకు సరైన ముందస్తు ఏర్పాట్లు ఎందుకు చేయలేదు? ఇవన్నీ చరిత్ర పరిశోధనకు అవసరమైన ప్రశ్నలు. నిందారోపణల కంటే సమాధానాల అన్వేషణే దేశానికి ఉపయోగకరం.
విభజనలో బాధితులు ఏ మతానికి చెందినవారైనా, వారి కన్నీటికి విలువ ఒకటే. పంజాబ్‌లో హిందువులు, సిక్కులు పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు, ముస్లింలు తూర్పు నుంచి పశ్చిమానికి తరలిపోయారు. ఆస్తులు పోయాయి, కుటుంబాలు విడిపోయాయి, తరతరాల జ్ఞాపకాలు ఒక్క రాత్రిలో పరాయి నేలగా మారాయి. నేటికీ ఆ వలస కుటుంబాల వారసత్వంలో విభజన జ్ఞాపకాలు జీవిస్తున్నాయి. అందుకే ఆగస్టు 14ను కేవలం రాజకీయ విజయోత్సవంగా కాకుండా, మానవ విషాదాన్ని స్మరించుకునే రోజుగా చూడాల్సిన అవసరం ఉంది.
విభజన వెనుక ఉన్న రాజకీయ పరిణామాలను పరిశీలించినప్పుడు, 1940 లాహోర్ తీర్మానం నుంచి 1946 క్యాబినెట్ మిషన్ వరకు జరిగిన పరిణామాలను విస్మరించలేం. భారతదేశ భవిష్యత్తుపై కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ మధ్య పరస్పర నమ్మకం క్రమంగా క్షీణించింది. 1946లో జరిగిన సామూహిక హింస, ముఖ్యంగా కలకత్తా, నోయాఖలి, బిహార్, పంజాబ్ ప్రాంతాల్లో ఏర్పడిన ఉద్రిక్తతలు సాధారణ ప్రజల భద్రతను దెబ్బతీశాయి. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం త్వరగా వెళ్లిపోవాలనే నిర్ణయం తీసుకున్న నేపథ్యంలో పరిపాలనా యంత్రాంగం విభజనను నిర్వహించడానికి తగినంత సమయం పొందలేదు. కేవలం తొమ్మిది వారాల్లో కొత్త సరిహద్దులను నిర్ణయించడం ఎంతటి సవాలో చరిత్ర స్పష్టంగా చూపిస్తోంది. పంజాబ్‌లో పరిపాలన దాదాపు స్తంభించిన స్థితికి చేరిందని అప్పటి బ్రిటిష్ నివేదికలు పేర్కొన్నాయి. శరణార్థుల పునరావాసం, ఆహారం, భద్రత, ఉపాధి వంటి సమస్యలు కొత్త ప్రభుత్వాలకు తీవ్రమైన పరీక్షగా మారాయి.
మరో ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, విభజనకు సంబంధించిన నిర్ణయం నాయకుల చర్చలతో ముగిసిపోలేదు. దాని ప్రభావం గ్రామస్థాయి సామాజిక సంబంధాలపై పడింది. శతాబ్దాలుగా కలిసి జీవించిన కుటుంబాలు పొరుగువారినే అనుమానించాల్సిన పరిస్థితి వచ్చింది. భయం వదంతులను పెంచింది. వదంతులు హింసను పెంచాయి. హింస మరింత వలసలకు దారితీసింది. ఈ దుష్చక్రం మానవత్వాన్ని ఛిద్రం చేసింది. మహిళలు, పిల్లలు, వృద్ధులు అత్యంత దారుణంగా నష్టపోయారు. తమ ఆస్తులు, పత్రాలు, పశువులు, వ్యాపారాలు వదిలి కేవలం ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి ప్రజలు సరిహద్దుల వైపు పరుగులు తీశారు. పునరావాస శిబిరాలు కొత్త భారతదేశం ఎదుర్కొన్న తొలి భారీ మానవతా సంక్షోభాలలో ఒకటిగా నిలిచాయి.
అందువల్ల విభజనను గుర్తుచేసే సమయంలో భావోద్వేగం అవసరమే అయినా, ద్వేషం అవసరం లేదు. అప్పటి తప్పిదాల నుంచి పాఠాలు నేర్చుకోవడమే నిజమైన దేశభక్తి. రాజకీయ నాయకత్వం ప్రజల భద్రతను పార్టీ ప్రయోజనాల కంటే ముందు ఉంచాలి. పరిపాలనా నిర్ణయాల్లో తొందరపాటు ఎంతటి మూల్యం చెల్లించాల్సి వస్తుందో 1947 మనకు గుర్తుచేస్తుంది. చరిత్రను మరచిపోవడం ప్రమాదం. చరిత్రను వాస్తవాల ఆధారంగా పరిశీలించడం కూడా ముఖ్యం.
స్వాతంత్య్రం మనకు గొప్ప వరం. విభజన దాని వెంటే వచ్చిన మహా విషాదం. ఆ చీకటి అధ్యాయాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం ఏ పార్టీనీ అవమానించడానికి కాదు. భవిష్యత్తులో మతం, ప్రాంతం, భాష పేరుతో సమాజం మళ్లీ చీలిపోకుండా హెచ్చరికగా నిలపడానికి. చరిత్రను రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం వక్రీకరించకుండా, బాధితుల అనుభవాలను గౌరవిస్తూ, అప్పటి నాయకుల నిర్ణయాలను ఆధారాలతో పరిశీలించాలి. దేశ సమైక్యత, సామాజిక సామరస్యం, ప్రజల భద్రత—ఇవే విభజన మనకు నేర్పిన ప్రధాన పాఠాలు. రక్తంతో గీసిన సరిహద్దు మళ్లీ ఎక్కడా గీయాల్సిన పరిస్థితి రాకుండా చూడటమే ఆ త్యాగాలకు నిజమైన నివాళి.
