డీలిమిటేషన్ భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన రాజకీయ సంస్కరణలలో ఒకటిగా నిలవనుంది. ఇది కేవలం సీట్ల సంఖ్య మార్చే ప్రక్రియ కాదు, భవిష్యత్ రాజకీయ ప్రాబల్య సమీకరణాలను నిర్ణయించే కీలక ఘట్టం. అందువల్ల కేంద్ర ప్రభుత్వం, ప్రతిపక్షాలు, ప్రాంతీయ పార్టీలు రాజకీయ ప్రయోజనాల కంటే జాతీయ సమాఖ్య స్ఫూర్తికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. జనాభా వాస్తవాలు, ప్రాంతీయ సమానత్వం, రాజ్యాంగ విలువలు, ప్రజాస్వామ్య ప్రాతినిధ్యం మధ్య సమన్వయం సాధించినప్పుడే డీలిమిటేషన్ నిజమైన అర్థంలో దేశ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడుతుంది. లేదంటే ఇది దేశ రాజకీయాల్లో కొత్త విభజనలకు, ప్రాంతీయ అసంతృప్తికి దారితీసే ప్రమాదం లేకపోలేదు.
డా. మార్గం-అడుగు, ఎడిటోరియల్
దేశంలో డీలిమిటేషన్ రాజకీయం ముదురుతోంది. వర్షాకాల పార్లమెంట్ సమావేశాల నేపథ్యంలో లోక్‌సభ నియోజకవర్గాల పునర్విభజన, సభ్యుల సంఖ్య పెంపు, మహిళల రిజర్వేషన్ అమలు వంటి అంశాలపై చర్చ మళ్లీ వేగం పుంజుకుంటోంది. అయితే, ఇది కేవలం పరిపాలనా సంస్కరణ మాత్రమే కాదు. ఉత్తర–దక్షిణ రాష్ట్రాల రాజకీయ సమీకరణాలు, సమాఖ్య వ్యవస్థ, ప్రజాస్వామ్య ప్రాతినిధ్యం, సమాన అధికారం వంటి కీలక అంశాలను ప్రభావితం చేసే నిర్ణయం కూడా.
ప్రస్తుతం లోక్‌సభలో 543 మంది ఎన్నికైన సభ్యులు ఉన్నారు. 1976లో 42వ, 2001లో 84వ, 2003లో 87వ రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా జనాభా ఆధారంగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజనను 2026 వరకు నిలిపివేశారు. కుటుంబ నియంత్రణలో ముందంజలో ఉన్న రాష్ట్రాలకు నష్టం జరగకుండా ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నారు. అయితే 2026 తర్వాత తొలి జనాభా లెక్కల ఆధారంగా కొత్త డీలిమిటేషన్ తప్పనిసరి కానుంది. అందుకే ఈ అంశం ఇప్పటి నుంచే రాజకీయ చర్చకు దారితీస్తోంది.
2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం దేశ జనాభా 121 కోట్లకు చేరుకుంది. ఉత్తరప్రదేశ్ జనాభా 20 కోట్లకు పైగా ఉండగా, బిహార్ 10.4 కోట్లు, మహారాష్ట్ర 11.2 కోట్లు, తమిళనాడు 7.2 కోట్లు, కేరళ 3.3 కోట్లు మాత్రమే. జనాభా వృద్ధిరేటు కూడా ఉత్తరాది రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువగా ఉండగా, దక్షిణాది రాష్ట్రాలు కుటుంబ నియంత్రణలో మెరుగైన ఫలితాలు సాధించాయి.
అందువల్ల భవిష్యత్తులో జనాభా ప్రాతిపదికన మాత్రమే సీట్లు పునర్విభజిస్తే ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, మధ్యప్రదేశ్, రాజస్థాన్ వంటి రాష్ట్రాలకు అదనపు లోక్‌సభ స్థానాలు లభించే అవకాశం ఉంది. అదే సమయంలో తమిళనాడు, కేరళ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ వంటి రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం శాతం పరంగా తగ్గే అవకాశం ఉందన్న ఆందోళన దక్షిణాది రాజకీయ పార్టీల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది.
డీలిమిటేషన్ అంశంపై కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇప్పటివరకు తుది రూపురేఖలను ప్రకటించకపోయినా, అన్ని రాష్ట్రాలకు సముచిత న్యాయం జరిగేలా లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్యను పెంచే ప్రతిపాదనపై చర్చించేందుకు సిద్ధంగా ఉందని కేంద్ర నాయకత్వం గతంలో సంకేతాలు ఇచ్చింది. ప్రస్తుతం ఉన్న 543 స్థానాలను గణనీయంగా పెంచితే ఏ రాష్ట్రానికి కూడా ప్రత్యక్ష నష్టం కలగకుండా కొత్త ప్రాతినిధ్య సమీకరణ సాధ్యమవుతుందనే వాదన వినిపిస్తోంది.
ఈ నేపథ్యంలో పార్లమెంట్‌లో అవసరమైన రాజకీయ మద్దతు కూడగట్టేందుకు ఎన్డీఏ ప్రయత్నాలు చేస్తున్నది. వివిధ ప్రాంతీయ పార్టీలతో సంబంధాల మెరుగుదల, నాయకుల మధ్య జరుగుతున్న సమావేశాలు, పరస్పర వ్యాఖ్యలు ఈ ఊహాగానాలకు మరింత బలం చేకూరుస్తున్నాయి. అయితే, ఇప్పటివరకు ఏ పార్టీ కూడా అధికారికంగా డీలిమిటేషన్ బిల్లుకు మద్దతు ప్రకటించలేదు.
మహారాష్ట్ర, పశ్చిమ బెంగాల్, తమిళనాడు, తెలంగాణ వంటి రాష్ట్రాలకు చెందిన ప్రాంతీయ పార్టీలు ఈ అంశంపై అత్యంత జాగ్రత్తగా వ్యవహరిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా దక్షిణాది రాష్ట్రాలు జనాభా నియంత్రణలో సాధించిన విజయానికి శిక్ష పడకూడదని గతంలో పలుమార్లు స్పష్టం చేశాయి.
అదే సమయంలో లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్యను 50 శాతం లేదా అంతకంటే ఎక్కువగా పెంచి అన్ని రాష్ట్రాలకు సముచిత ప్రాతినిధ్యం కల్పిస్తే చర్చకు సిద్ధమనే అభిప్రాయాలు కొందరు ప్రాంతీయ నాయకుల నుంచి వ్యక్తమవుతున్నాయి. అయితే ఇవి ఇంకా అధికారిక నిర్ణయాలుగా మారలేదు. అందువల్ల పార్లమెంట్‌లో తుది వైఖరి ఎలా ఉంటుందన్నది ఆసక్తికరంగా మారింది.
మహిళా రిజర్వేషన్ చట్టం అమలు కూడా డీలిమిటేషన్ ప్రక్రియతో ముడిపడి ఉంది. చట్టం ప్రకారం డీలిమిటేషన్ పూర్తయిన తర్వాతే లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో 33 శాతం మహిళల రిజర్వేషన్ అమల్లోకి వస్తుంది. అందువల్ల డీలిమిటేషన్ కేవలం నియోజకవర్గాల పునర్విభజన మాత్రమే కాదు. దేశ రాజకీయాల్లో మహిళల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచే కీలక ప్రక్రియ కూడా.
డీలిమిటేషన్ విజయవంతం కావాలంటే కేంద్ర ప్రభుత్వం రాజకీయ సమ్మతిని అంటే ఏకాభిప్రాయాన్ని సాధించాలి. రాజ్యాంగ సవరణకు పార్లమెంట్‌లో ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం. అధికార పక్షం మాత్రమే కాకుండా ప్రతిపక్షం, ప్రాంతీయ పార్టీల మద్దతు కూడా కీలకమవుతుంది. అంతేకాకుండా సమాఖ్య స్ఫూర్తిని దెబ్బతీయకుండా, జనాభా నియంత్రణలో ముందున్న రాష్ట్రాలకు అన్యాయం జరగకుండా పరిష్కారం కనుగొనడం అత్యంత క్లిష్టమైన పని.
రాజకీయ లాభనష్టాలకే పరిమితమైతే ఈ అంశం మరింత వివాదాస్పదమయ్యే అవకాశం ఉంది. కానీ అన్ని రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలను దృష్టిలో పెట్టుకుని విస్తృత సంప్రదింపులతో ముందుకు సాగితే దేశ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ మరింత బలపడుతుంది.
డీలిమిటేషన్ భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన రాజకీయ సంస్కరణలలో ఒకటిగా నిలవనుంది. ఇది కేవలం సీట్ల సంఖ్య మార్చే ప్రక్రియ కాదు, భవిష్యత్ రాజకీయ శక్తి సమీకరణాలను నిర్ణయించే కీలక ఘట్టం. అందువల్ల కేంద్ర ప్రభుత్వం, ప్రతిపక్షాలు, ప్రాంతీయ పార్టీలు రాజకీయ ప్రయోజనాల కంటే జాతీయ సమాఖ్య స్ఫూర్తికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. జనాభా వాస్తవాలు, ప్రాంతీయ సమానత్వం, రాజ్యాంగ విలువలు, ప్రజాస్వామ్య ప్రాతినిధ్యం ఈ నాలుగు అంశాల మధ్య సమన్వయం సాధించినప్పుడే డీలిమిటేషన్ నిజమైన అర్థంలో దేశ ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడుతుంది. లేదంటే ఇది దేశ రాజకీయాల్లో కొత్త విభజనలకు, ప్రాంతీయ అసంతృప్తికి దారితీసే ప్రమాదం లేకపోలేదు.
