పౌరసత్వం అనేది కేవలం ఒక కార్డులో నిక్షిప్తమైన గుర్తింపు కాదు. అది రాజ్యాంగం కల్పించిన చట్టబద్ధమైన హోదా. అందుకే ఆధార్, పాస్‌పోర్టు లేదా ఓటరు గుర్తింపు కార్డును పౌరసత్వానికి సమానంగా చూడడం సరైంది కాదు. అదే సమయంలో పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే స్పష్టమైన, ఏకీకృత విధానం లేకపోవడం కూడా వాస్తవమే. ఈ సందిగ్ధతకు శాశ్వత పరిష్కారం చూపే దిశగా పారదర్శకమైన, ప్రజల విశ్వాసాన్ని పొందగల వ్యవస్థను రూపొందించడం ప్రభుత్వాల ముందున్న కీలక బాధ్యత!
డా. మార్గం-అడుగు, ఎడిటోరియల్
పాస్‌పోర్టు ఉంటే భారతీయుడా? ఆధార్ కార్డు ఉంటే భారత పౌరుడా? ఓటరు గుర్తింపు కార్డు ఉంటే చాలా? ఇటీవల ఈ ప్రశ్నలు దేశవ్యాప్తంగా మళ్లీ చర్చనీయాంశమయ్యాయి. పాస్‌పోర్టు కేవలం ప్రయాణ పత్రం మాత్రమేనని, అది పౌరసత్వానికి తుది చట్టబద్ధమైన రుజువు కాదని కేంద్ర ప్రభుత్వం స్పష్టం చేయడంతో సాధారణ ప్రజల్లో సందేహాలు మరింత పెరిగాయి. అసలు భారతదేశంలో పౌరసత్వాన్ని ఏ పత్రం నిర్ధారిస్తుంది? అనే ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పడం కాస్త కష్టమే.
భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్స్ 5 నుంచి 11 వరకు, అలాగే 1955 పౌరసత్వ చట్టం భారత పౌరసత్వానికి చట్టబద్ధమైన రూపురేఖలను నిర్దేశిస్తున్నాయి. అయితే పౌరసత్వం అనేది ఒక కార్డుతో నిరూపించే హోదా కాదు. అది పుట్టుక, వారసత్వం, నమోదు లేదా సహజంగా లభించే చట్టపరమైన హక్కు. అందువల్ల ఒక్క పత్రాన్నే తుది ఆధారంగా పరిగణించే విధానం మన దేశంలో లేదు.
మన దేశంలో ప్రస్తుతం 140 కోట్లకు పైగా జనాభా ఉంది. ఆధార్ నమోదు 140 కోట్ల మార్కును దాటినా, ఆధార్ చట్టం ప్రకారం అది కేవలం గుర్తింపు, నివాస ధృవీకరణ పత్రం మాత్రమే. అదే విధంగా భారత ఎన్నికల సంఘం గణాంకాల ప్రకారం 99 కోట్లకు పైగా నమోదిత ఓటర్లు ఉన్నప్పటికీ, ఓటరు గుర్తింపు కార్డు కూడా పౌరసత్వానికి తుది చట్టబద్ధమైన ధ్రువీకరణ కాదు. విదేశీ ప్రయాణాలకు ఉపయోగించే భారత పాస్‌పోర్టుల సంఖ్య 10 కోట్లకు చేరినా, పాస్‌పోర్టు కూడా స్వతంత్రంగా పౌరసత్వాన్ని నిర్ణయించే ఆధారం కాదని ప్రభుత్వ వైఖరి స్పష్టంగా చెబుతోంది.
ఇతర ప్రజాస్వామ్య దేశాలతో పోలిస్తే భారతదేశంలో ప్రత్యేకమైన పరిస్థితి ఉంది. అమెరికా, బ్రిటన్ వంటి దేశాల్లో జనన నమోదు, జాతీయ పౌర రికార్డులు మరింత వ్యవస్థీకృతంగా ఉండటంతో పౌరసత్వ నిర్ధారణ సులభంగా ఉంటుంది. భారతదేశంలో మాత్రం స్వాతంత్ర్యానంతర దశాబ్దాల్లో సర్వత్రా జనన నమోదు వ్యవస్థ సమర్థంగా లేకపోవడం వల్ల పాతతరం ప్రజల్లో చాలామందికి జనన ధ్రువీకరణ పత్రాలే లేవు. ఫలితంగా పాఠశాల సర్టిఫికెట్లు, భూమి రికార్డులు, రేషన్ కార్డులు, ఓటరు జాబితాలు వంటి అనేక పత్రాలను కలిపి పరిశీలించే పరిస్థితి ఏర్పడింది.
1955 పౌరసత్వ చట్టం ప్రకారం భారత పౌరసత్వం ప్రధానంగా నాలుగు మార్గాల్లో లభిస్తుంది. మొదటిది పుట్టుక ద్వారా. 1950 జనవరి 26 నుంచి 1987 జూలై 1 మధ్య భారతదేశంలో జన్మించిన వారు సాధారణంగా భారత పౌరులుగా పరిగణించబడతారు. తరువాతి సవరణలతో తల్లిదండ్రుల పౌరసత్వానికి సంబంధించిన నిబంధనలు మరింత కఠినతరం అయ్యాయి. రెండోది వారసత్వం ద్వారా. విదేశాల్లో జన్మించిన పిల్లలకు తల్లిదండ్రుల్లో ఒకరు భారతీయులై ఉండి, నిర్దిష్ట కాలవ్యవధిలో భారత రాయబార కార్యాలయంలో నమోదు చేస్తే పౌరసత్వం లభిస్తుంది. మూడోది నమోదు ద్వారా, నాలుగోది సహజంగాకరణ ద్వారా. సాధారణంగా నిర్దిష్ట కాలం భారతదేశంలో నివసించిన విదేశీయులకు చట్టంలోని నిబంధనల ప్రకారం ఈ అవకాశం ఉంటుంది.
పౌరసత్వంపై దేశవ్యాప్తంగా పెద్ద చర్చకు కారణమైన అంశాల్లో జాతీయ పౌరుల నమోదు (ఎన్‌ఆర్‌సీ) ఒకటి. అసోంలో నిర్వహించిన ఎన్‌ఆర్‌సీ తుది జాబితా నుంచి 19 లక్షల మంది బయటపడటం దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీసింది. ఆ ప్రక్రియ పత్రాల ప్రాముఖ్యతను గుర్తు చేసినప్పటికీ, పౌరసత్వ నిర్ధారణలో ఎదురయ్యే సామాజిక, పరిపాలనా సవాళ్లను కూడా బయటపెట్టింది.
న్యాయస్థానాల తీర్పులు కూడా ఇదే సూత్రాన్ని బలపరుస్తున్నాయి. పౌరసత్వానికి సంబంధించిన వివాదాల్లో కోర్టులు ఒకే పత్రాన్ని కాకుండా అందుబాటులో ఉన్న అన్ని ఆధారాలను సమగ్రంగా పరిశీలిస్తాయి. పాస్‌పోర్టు, ఆధార్, ఓటరు గుర్తింపు కార్డు, జనన ధ్రువీకరణ పత్రం వంటి ప్రతి పత్రానికీ నిర్దిష్టమైన ప్రాముఖ్యత ఉన్నప్పటికీ, ఏ ఒక్కటి కూడా అన్ని సందర్భాల్లో తుది ఆధారంగా పరిగణించబడదు. అవసరమైతే పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే బాధ్యత సంబంధిత వ్యక్తిపైనే ఉంటుంది.
ఇదే పరిస్థితి సాధారణ ప్రజల్లో అయోమయానికి దారితీస్తోంది. ఒకవైపు ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాలకు ఆధార్ అవసరం. ఎన్నికల్లో ఓటు వేయడానికి ఓటరు గుర్తింపు కార్డు అవసరం. విదేశాలకు వెళ్లాలంటే పాస్‌పోర్టు తప్పనిసరి. కానీ వీటిలో ఏ ఒక్కటి కూడా స్వతంత్రంగా పౌరసత్వాన్ని శాశ్వతంగా నిర్ధారించలేదనే వాస్తవం ప్రజలకు సులభంగా అర్థం కావడం లేదు.
డిజిటల్ పరిపాలన వేగంగా విస్తరిస్తున్న ఈ కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా సమగ్ర పౌర రిజిస్టర్ లేదా చట్టబద్ధమైన పౌరసత్వ ధ్రువీకరణ వ్యవస్థ అవసరమా? అనే చర్చ సహజంగానే ముందుకు వస్తోంది. అలాంటి వ్యవస్థను అమలు చేయాలంటే రాజ్యాంగ పరిరక్షణ, వ్యక్తిగత గోప్యత, పరిపాలనా పారదర్శకత, సామాజిక న్యాయం వంటి అంశాల మధ్య సమతుల్యత తప్పనిసరి. లేకపోతే కొత్త వివాదాలకు తావు కలిగే ప్రమాదం ఉంటుంది.
పౌరసత్వం అనేది కేవలం ఒక కార్డులో నిక్షిప్తమైన గుర్తింపు కాదు. అది రాజ్యాంగం కల్పించిన చట్టబద్ధమైన హోదా. అందుకే ఆధార్, పాస్‌పోర్టు లేదా ఓటరు గుర్తింపు కార్డును పౌరసత్వానికి సమానంగా చూడడం సరైంది కాదు. అదే సమయంలో పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే స్పష్టమైన, ఏకీకృత విధానం లేకపోవడం కూడా వాస్తవమే. ఈ సందిగ్ధతకు శాశ్వత పరిష్కారం చూపే దిశగా పారదర్శకమైన, ప్రజల విశ్వాసాన్ని పొందగల వ్యవస్థను రూపొందించడం ప్రభుత్వాల ముందున్న కీలక బాధ్యతగా మిగిలి ఉంది.
