చారిత్రక, పురావస్తు, శాసన, సాహిత్య ఆధారాల విశ్లేషణ ప్రకారం బోనం సమర్పించే ఆచారం ఆషాఢ మాసంలో తెలంగాణతో పాటు దక్షిణ భారతదేశంలోని అనేక గ్రామాల్లో గ్రామదేవతారాధనలో అంతర్భాగంగా కొనసాగుతోంది. వర్షాకాలం ప్రారంభ దశలో వాతావరణ మార్పులు, కలుషిత జలాల వినియోగం వల్ల అంటువ్యాధులు ప్రబలే పరిస్థితుల్లో గ్రామదేవతలకు బోనం సమర్పించి ప్రజలు ఆరోగ్యం, పంటల సమృద్ధి, పశుసంపద రక్షణ కోసం ప్రార్థించే సంప్రదాయం ఏర్పడినట్లు తెలుస్తోంది. అనేక ప్రాంతాల్లో దేవతకు సమర్పించిన బోనాన్ని వ్యవసాయ భూముల్లో చల్లడం ద్వారా సస్యశ్యామలతను ఆకాంక్షించే వ్యవసాయ-సాంస్కృతిక విశ్వాసం కూడా ఈ ఆచారంలో భాగంగా కొనసాగుతోంది.
ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న శాసనాధారాల ప్రకారం, బోనం గురించి స్పష్టంగా ప్రస్తావించిన ఏకైక శాసనం 1516 క్రీ.శ. నాటి విజయనగర కాలానికి చెందినది. రాజశాసనాలు సాధారణంగా రాజకీయ, పరిపాలనా, మతపరమైన దానాలు, దేవాలయ నిర్మాణాల వంటి అంశాలకే పరిమితమై ఉండడం వల్ల జానపద ఆచారాలు శాసనాల్లో అరుదుగా నమోదయ్యాయని భావించవచ్చు.
అయితే, దేవతలకు ఆహార నైవేద్యం సమర్పించే సంప్రదాయం బోనం అనే ఆచారానికి మరింత ప్రాచీనమైన నేపథ్యం ఉందని పురావస్తు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. కామారెడ్డి జిల్లాలోని మఠంరాళ్ల తండా, హైదరాబాద్ శివారులోని దాసర్లపల్లి, కొత్తగూడెం జిల్లాలోని అక్షరాల లోద్ది (నల్లముడి) తదితర ప్రాంతాల్లో గుర్తించిన ప్రాగైతిహాసిక శిలాచిత్రాల్లో దేవతారాధనలో భాగంగా ఆహార సమర్పణలను సూచించే దృశ్యాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఈ ఆధారాల ఆధారంగా బోనం సంప్రదాయ మూలాలు కనీసం 2,300 సంవత్సరాలకు పూర్వం ప్రాగైతిహాసిక సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నాయని ప్రతిపాదించవచ్చు.
సాహిత్య ఆధారాలు కూడా ఈ సంప్రదాయ ప్రాచీనతను బలపరుస్తున్నాయి. కాకతీయుల కాలానికి చెందిన సిద్ధేశ్వర చరిత్ర, ప్రతాప చరిత్ర వంటి మధ్యయుగ గ్రంథాల్లో రుద్రమదేవి తన కుమార్తె ముమ్మడమ్మకు కుమారుడు జన్మించాలని ఆకాంక్షిస్తూ వరంగల్ జిల్లా మొగిలిచర్లలోని ఏకవీర దేవికి బోనం సమర్పించినట్లు ప్రస్తావించబడింది. ఈ సాహిత్య ప్రస్తావనలు 13వ శతాబ్దానికే బోనం ఆచారం రాజవంశీయుల స్థాయిలో కూడా ఆచరణలో ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి.
అదేవిధంగా, హైదరాబాద్ నగరం 1591 క్రీ.శ.లో స్థాపించబడక ముందే బోనాల ఉత్సవం ఉనికిలో ఉన్నట్లు కళా ఆధారాలు తెలియజేస్తున్నాయి. మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షాకు సంబంధించిన ఒక సూక్ష్మ చిత్రంలో చిక్కులం గ్రామంలో బోనాల ఉత్సవం నిర్వహించబడుతున్న దృశ్యం చిత్రీకరించబడింది. ఈ ఆధారం బోనాల సంప్రదాయం హైదరాబాద్ నగర స్థాపనకు పూర్వమే స్థానిక సాంస్కృతిక జీవితంలో భాగంగా ఉన్నట్లు నిర్ధారిస్తుంది.
అందుబాటులో ఉన్న పురావస్తు, శాసన, సాహిత్య, కళా ఆధారాల సమగ్ర పరిశీలన బోనం సంప్రదాయం కేవలం ఒక మతాచారం మాత్రమే కాకుండా, ఆరోగ్య రక్షణ, వ్యవసాయ శ్రేయస్సు, గ్రామదేవతారాధన, స్థానిక సామాజిక-సాంస్కృతిక విశ్వాసాల సమ్మిళిత రూపంగా శతాబ్దాలుగా పరిణామం చెందిందని స్పష్టం చేస్తోంది.
