అధికారాన్ని నియంత్రించేది చట్టం. చట్టాన్ని సజీవంగా ఉంచేది ప్రజల అప్రమత్తత. ఈ రెండింటి మధ్య వంతెనగా నిలిచేది ప్రశ్నించే సంస్కృతి. అత్యంత ప్రమాదకరమైన పరిస్థితి అన్యాయం జరగడం కాదు. అన్యాయం జరిగినా సమాజం స్పందించకపోవడం. అధికారంలో ఎవరు ఉన్నా, బాధితుడు ఎవరైనా, చట్టం ముందు అందరూ సమానమే అనే సూత్రం ఆచరణలో కనిపించాలి. ప్రశ్నించే గొంతులు బలహీనపడితే ప్రజాస్వామ్యం కూడా బలహీనపడుతుంది. అందుకే ప్రతి కస్టోడియల్ డెత్ కేసులో పారదర్శక దర్యాప్తు, వేగవంతమైన న్యాయం, ప్రజల అప్రమత్తత. ఈ మూడు కలిసి న్యాయవ్యవస్థపై విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టగలవు.
డా. మార్గం-అడుగు, ఎడిటోరియల్
ప్రజాస్వామ్యంలో అధికారాన్ని నియంత్రించేది చట్టం. చట్టాన్ని సజీవంగా ఉంచేది ప్రజల అప్రమత్తత. ఈ రెండింటి మధ్య వంతెనగా నిలిచేది ప్రశ్నించే సంస్కృతి. కానీ ఇటీవలి కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా చోటుచేసుకుంటున్న కస్టోడియల్ డెత్లు, అదృశ్యాలు వంటి ఘటనలు చూస్తుంటే సమాజంలో ఆ ప్రశ్నించే తత్వం క్రమంగా బలహీనపడుతోందా? అనే సందేహం కలుగుతోంది. విజయవాడకు చెందిన సాయికృష్ణ కేసు కూడా అలాంటి ప్రశ్నలనే ముందుకు తెచ్చింది.
సాయికృష్ణ కేసులో ప్రత్యేక దర్యాప్తు బృందం కోర్టుకు సమర్పించిన రిమాండ్ రిపోర్టులో, చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం, థర్డ్ డిగ్రీ హింస, కస్టోడియల్ డెత్, అనంతరం ఆధారాలను నాశనం చేయడానికి మృతదేహాన్ని దహనం చేసినట్లు ఆరోపణలు నమోదయ్యాయి. సంబంధిత పోలీసు అధికారిపై హత్య, అక్రమ నిర్బంధం, ఆధారాల ధ్వంసం తదితర సెక్షన్ల కింద కేసు నమోదు కావడం ఈ వ్యవహారం తీవ్రతను సూచిస్తోంది. అయితే ఈ కేసులో తుది నిజానిజాలు కోర్టు విచారణ ద్వారానే తేలాల్సి ఉంది. అయినప్పటికీ, ఇలాంటి ఆరోపణలు వెలుగులోకి రావడం ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు ఆందోళన కలిగించే విషయమే.
ఇక్కడ అసలు ప్రశ్న ఒక్క సాయికృష్ణ గురించే కాదు. పోలీసు కస్టడీలో ఒక వ్యక్తి ప్రాణాలు కోల్పోయాడనే ఆరోపణ వస్తే, అది కేవలం ఒక కుటుంబానికి సంబంధించిన విషాదం కాదు. చట్ట పరిపాలనపై ప్రజల విశ్వాసానికి కూడా పరీక్ష. నేరం చేసినా, చేయకపోయినా శిక్ష విధించే అధికారం కోర్టుదే తప్ప పోలీసులది కాదు. భారత రాజ్యాంగం ప్రతి పౌరుడికి జీవించే హక్కుకు హామీ ఇస్తుంది. న్యాయస్థానం తీర్పు లేకుండా ఎవరి ప్రాణాలు తీసే హక్కు ఏ వ్యవస్థకూ లేదు.
జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ గణాంకాలు కూడా ఈ సమస్య తీవ్రతను సూచిస్తున్నాయి. ప్రతి నెలా దేశవ్యాప్తంగా పోలీసు కస్టడీలో మరణాలపై కేసులు నమోదు అవుతున్నాయి. ఉదాహరణకు, 2023లో వివిధ నెలల్లో పోలీసు కస్టడీ మరణాల కేసులు నమోదవుతూనే ఉండగా, న్యాయ విచారణలో ఉన్న కస్టడీ మరణాల సంఖ్య మరింత ఎక్కువగా నమోదైంది. మానవ హక్కుల కమిషన్ వద్ద ఇలాంటి వందలాది కేసులు పెండింగ్లో ఉండటం సమస్య వ్యవస్థాగతంగా ఉందనే సంకేతాన్ని ఇస్తోంది.
అలాగే, నేషనల్ క్రైమ్ రికార్డ్స్ బ్యూరో విడుదల చేసిన 2023 గణాంకాల ప్రకారం, కొన్ని రాష్ట్రాల్లో పోలీసు కస్టడీ మరణాలు ఇప్పటికీ నమోదవుతున్నాయి. మౌలిక వసతుల లోపం, సీసీటీవీ పర్యవేక్షణలో లోపాలు, విచారణ పద్ధతుల్లో సంస్కరణల అవసరం వంటి అంశాలను నిపుణులు ప్రస్తావిస్తున్నారు.
ఇలాంటి సందర్భాల్లో రాజకీయ స్పందన కూడా కీలకం. అధికారంలో ఎవరు ఉన్నారన్నది కాకుండా, ప్రతి కస్టోడియల్ డెత్పై ఒకే ప్రమాణంతో స్పందించాలి. ప్రతిపక్షంలో ఉన్నప్పుడు మానవ హక్కుల గురించి మాట్లాడి, అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత మౌనం పాటించడం ప్రజాస్వామ్యానికి మేలు చేయదు. ఇదే విమర్శ అధికార, ప్రతిపక్ష పార్టీలన్నింటికీ సమానంగా వర్తిస్తుంది.
మరోవైపు పౌర సమాజం, మానవ హక్కుల సంఘాలు, ప్రజా సంఘాలు కూడా ఎంపిక చేసుకున్న అంశాలపైనే స్పందిస్తున్నాయనే అభిప్రాయం బలపడుతోంది. ఒక కేసులో భారీ ఉద్యమాలు, మరొక కేసులో సంపూర్ణ నిశ్శబ్దం కనిపిస్తే, న్యాయం కూడా రాజకీయ ప్రాధాన్యతల ఆధారంగా కొలవబడుతోందన్న అనుమానం ప్రజల్లో కలుగుతుంది. మానవ హక్కులకు రాజకీయ రంగు ఉండకూడదు.
ప్రజల స్పందన తగ్గడానికి కూడా అనేక కారణాలున్నాయి. సామాజిక మాధ్యమాల్లో సమాచార ప్రవాహం విపరీతంగా పెరగడం, ప్రతి రోజూ కొత్త సంచలనాలు రావడం వల్ల ఒక ఘటనపై ప్రజల దృష్టి ఎక్కువకాలం నిలవడం లేదు. రాజకీయ ధ్రువీకరణ కారణంగా కూడా చాలా మంది సంఘటనను కాకుండా, దానిపై ఎవరు మాట్లాడుతున్నారనే దాన్నే ముందుగా చూస్తున్నారు. ఫలితంగా అసలు సమస్య చర్చ నుంచి తప్పుకుంటోంది.
అయితే, ప్రశ్నించడం అంటే ముందుగానే తీర్పు చెప్పడం కాదు. నిష్పాక్షిక దర్యాప్తు జరగాలని, బాధ్యులపై చట్టపరమైన చర్యలు తీసుకోవాలని, బాధిత కుటుంబానికి న్యాయం జరగాలని డిమాండ్ చేయడం ప్రజాస్వామ్య బాధ్యత. అదే సమయంలో, విచారణ పూర్తికాకముందే ఎవరినైనా ఖచ్చితంగా దోషిగా ప్రకటించడం కూడా న్యాయసూత్రాలకు విరుద్ధం.
సాయికృష్ణ కేసులో నిజానిజాలు కోర్టు ముందే తేలాలి. మృతదేహం ఏమైంది? ఆధారాలు ఏమి చెబుతున్నాయి? ఆరోపణలు ఎంతవరకు రుజువవుతాయి? బాధ్యులు ఎవరైనా ఉంటే వారికి చట్టప్రకారం శిక్ష పడుతుందా? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రావాల్సిందే. ఎందుకంటే ఇది ఒక వ్యక్తి కేసు మాత్రమే కాదు. చట్ట పరిపాలనపై ప్రజల విశ్వాసానికి సంబంధించిన అంశం.
ప్రజాస్వామ్యంలో అత్యంత ప్రమాదకరమైన పరిస్థితి అన్యాయం జరగడం కాదు. అన్యాయం జరిగినా సమాజం స్పందించకపోవడం. అధికారంలో ఎవరు ఉన్నా, బాధితుడు ఎవరు అయినా, చట్టం ముందు అందరూ సమానమే అనే సూత్రం ఆచరణలో కనిపించాలి. ప్రశ్నించే గొంతులు బలహీనపడితే ప్రజాస్వామ్యం కూడా బలహీనపడుతుంది. అందుకే ప్రతి కస్టోడియల్ డెత్ కేసులో పారదర్శక దర్యాప్తు, వేగవంతమైన న్యాయం, ప్రజల అప్రమత్తత. ఈ మూడు కలిసి న్యాయవ్యవస్థపై విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టగలవు.
