కనులవిందుగా సాగే గిరిజన సంస్కృతికి, ఆచార వ్యవహారాలకు ప్రతిరూపం లంబాడీల (బంజారాల) జీవన విధానం. ప్రకృతిని దైవంగా భావించి పూజించే లంబాడీలు జరుపుకునే పండుగలలో అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనది, పవిత్రమైనది “సీత్లా పండుగ”(Seethla Festival). ప్రతి సంవత్సరం వర్షాకాలం ప్రారంభంలో (ఆషాఢ మాసంలో) ఈ పండుగను ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో, ఉత్సాహంగా జరుపుకుంటారు. తమను, తమ పశుసంపదను, పంటలను సకల రోగాల నుండి, కష్టాల నుండి కాపాడాలని కోరుకుంటూ ప్రకృతి మాతకు కృతజ్ఞతలు చెప్పుకునే అద్భుతమైన వేడుక ఇది.
లంబాడీలు ఈ సీత్లా పండుగను ఎందుకు జరుపుకుంటారు, ఎలా జరుపుకుంటారు, ఆ రోజు చేసే ప్రత్యేక వంటకాలు మరియు ఈ పండుగ వెనుక ఉన్న విశేషాల గురించి సమగ్రమైన సమాచారం ఇక్కడ చూద్దాం.
1. సీత్లా పండుగ అంటే ఏమిటి? దీని నేపథ్యం ఏంటి?
లంబాడీ భాషలో ‘సీత్లా’ అంటే చల్లదనం లేదా శాంతి అని అర్థం. హిందూ సంప్రదాయంలో కొలిచే శీతలా దేవి (పోలేరమ్మ లేదా పెద్దమ్మ) లంబాడీల ఇలవేల్పు. పూర్వ కాలంలో లంబాడీలు అడవులలో, కొండలలో నివసిస్తూ పశువులను మేపుకుంటూ జీవించేవారు. వర్షాకాలం మొదట్లో అనేక రకాల అంటువ్యాధులు (కలరా, మశూచి, మలేరియా వంటివి) మనుషులకు, అలాగే పశువులకు సోకేవి. వీటన్నిటి నుండి రక్షణ పొందడానికి, ఊరి పొలిమేరల్లో ఉండే గ్రామ దేవతను శాంతింపజేయడానికి ఈ పండుగను ప్రారంభించారు.
ఈ పండుగ పూర్తిగా ప్రకృతితో మరియు పశువులతో ముడిపడి ఉంటుంది. తమకు జీవనాధారమైన పశువుల ఆరోగ్యం బాగుండాలని, పాడిపంటలు సమృద్ధిగా పండాలని కోరుకుంటూ లంబాడీ తండాలలో (లంబాడీల గ్రామాలను తండాలు అంటారు) ఈ ఉత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు.
2. సీత్లా పండుగ ఎందుకు జరుపుకోవాలి? (పండుగ ప్రాముఖ్యత)
లంబాడీ సంస్కృతిలో ఈ పండుగను జరుపుకోవడానికి బలమైన కారణాలు ఉన్నాయి:
పశుసంపద రక్షణ: లంబాడీలకు పశువులే జెట్టీ (ఆస్తి). ముఖ్యంగా వర్షాకాలంలో పశువులకు నోటి వ్యాధి (గాలికుంటు రోగం) వంటి ప్రమాదకరమైన వ్యాధులు వస్తుంటాయి. వాటి నుండి పశువులను కాపాడుకోవడానికి ఈ పూజ చేస్తారు.
ఆరోగ్య సంరక్షణ: వర్షాల వల్ల వచ్చే సీజనల్ వ్యాధుల నుండి తండావాసులను, ముఖ్యంగా పిల్లలను కాపాడాలని ‘సీత్లా భవానీ’ (శీతలా దేవి) ని వేడుకుంటారు.
కృతజ్ఞతా భావం: ప్రకృతి మాత వల్లనే తమకు ఆహారం, నీరు లభిస్తున్నాయని నమ్మి, వర్షాలు సమృద్ధిగా కురిసి భూమి పచ్చగా మారాలని ప్రకృతిని ఆరాధిస్తారు.
తండా ఐక్యత: ఈ పండుగ రోజున తండాలోని ప్రజలందరూ కులమతాల విచక్షణ లేకుండా ఏకతాటిపైకి వస్తారు. అందరూ కలిసికట్టుగా పండుగ పనులు పంచుకుని చేస్తారు.
3. పండుగ ఎలా జరుపుకోవాలి? (వేడుకల ప్రక్రియ)
సీత్లా పండుగను తండా నాయక్ (తండా పెద్ద), కర్భారీ (సలహాదారు), డావో (పూజారి) ఆధ్వర్యంలో జరుపుకుంటారు. ఈ పండుగ నిర్వహణలో కొన్ని ముఖ్యమైన దశలు ఉంటాయి.
ఎ) పండుగ ముహూర్తం – సన్నాహాలు
ఆషాఢ మాసంలో వచ్చే ఏదైనా ఒక మంగళవారం లేదా శుక్రవారాన్ని ఈ పండుగ కోసం నిర్ణయిస్తారు. పండుగకు ఒక రోజు ముందే తండాలోని ఇళ్లను శుభ్రం చేసుకుని, ముగ్గులు పెట్టుకుంటారు. పండుగ రోజు ఉదయాన్నే లంబాడీ మహిళలు తమ సాంప్రదాయ దుస్తులైన ‘లేంగా, చోళీ, ఓన్లీ’ ధరించి, రంగురంగుల గాజులు, వెండి ఆభరణాలతో ముస్తాబవుతారు.
బి) ఏడుగురు దేవతల ప్రతిష్ఠాపన (సాత్ భవానీ)
సీత్లా పండుగలో ప్రధానమైన ఘట్టం ఊరి పొలిమేరల్లో దేవతలను ప్రతిష్ఠించడం. తండాకు తూర్పు లేదా ఉత్తర దిక్కున ఉన్న పొలిమేరల్లో, ఒక పెద్ద రావి లేదా మర్రి చెట్టు కింద ఈ పూజ చేస్తారు.
మట్టితో లేదా చిన్న రాళ్లతో ఏడుగురు దేవతల రూపాలను తయారు చేస్తారు. వీరిని లంబాడీలు “సాత్ భవానీ” (ఏడుగురు అక్కాచెల్లెళ్లు) అని పిలుస్తారు. వారు:
1. సీత్లా భవానీ (పెద్దమ్మ)
2. మావాలీ (మహాకాళి)
3. కంకాళీ
4. హింగ్లాజ్
5. ధ్వాలీ ఘాట్
6. మేరమ్మ (మరియమ్మ)
7. సీత్లా దేవి సహాయకురాలు
ఈ ఏడుగురు దేవతలతో పాటు వారి సోదరుడైన “లాంకడియా వీరుడు” (రక్షకుడు) రూపంలో ఒక పెద్ద రాయిని కూడా ప్రతిష్ఠించి, వీటన్నిటికీ పసుపు, కుంకుమలు పెట్టి, పూలమాలలతో అలంకరిస్తారు.
సి) తండా నుండి పొలిమేరలకు ఊరేగింపు
పూజ సామాగ్రి, వంట సామగ్రి మరియు పశువులను తీసుకుని తండాలోని ప్రజలందరూ పొలిమేరల్లోని పూజా స్థలానికి ఊరేగింపుగా బయలుదేరుతారు. ఈ సమయంలో లంబాడీ యువతులు, మహిళలు తమ తలలపై ప్రత్యేకంగా అలంకరించిన ముంతలు లేదా పాత్రలను పెట్టుకుని నడుస్తారు. పురుషులు లంబాడీల సాంప్రదాయ వాయిద్యాలైన ‘నగారా’, ‘ఢోల్’ వాయిస్తూ నృత్యాలు చేస్తారు.
డి) పశువులను దాటించే అద్భుత ఘట్టం
పూజ పూర్తయిన తర్వాత, ప్రతిష్ఠించిన దేవతల ముందు లంబాడీ పురుషులు ఒక పెద్ద గొర్రెను లేదా మేకను బలి ఇస్తారు. అనంతరం ఆ బలి ఇచ్చిన జంతువు రక్తాన్ని, పసుపు నీళ్లను కలిపి తండాలోని పశువులన్నిటిపై చల్లుతారు.
ఆ తర్వాత, దేవతల విగ్రహాల ముందు ఒక పచ్చి వేప కొమ్మల లేదా జిల్లేడు కొమ్మల తోరణాన్ని కడతారు. తండాలోని
ఆవులు, ఎద్దులు, గొర్రెలు, మేకలను ఆ తోరణం కింద నుండి దాటిస్తారు. ఇలా చేయడం వల్ల పశువులకు ఎలాంటి దిష్టి తగలదని, రాబోయే ఏడాది పొడవునా అవి ఆరోగ్యంగా ఉంటాయని నమ్ముతారు.
4. ఆ రోజు చేసే ప్రత్యేక వంటకాలు (నైవేద్యాలు)
సీత్లా పండుగ రోజున లంబాడీలు చేసే వంటకాలు చాలా ప్రత్యేకమైనవి మరియు రుచికరమైనవి. ఇవి కేవలం ఆహారం మాత్రమే కాదు, దేవతలకు సమర్పించే పవిత్ర నైవేద్యాలు.
లాప్సీ (Lapsi)
ఇది లంబాడీల అత్యంత పవిత్రమైన సాంప్రదాయ తీపి వంటకం. గోధుమ రవ్వ (లేదా దంచిన గోధుమలు), బెల్లం, మరియు నెయ్యి కలిపి దీనిని తయారు చేస్తారు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో పాలు కూడా కలుపుతారు. సీత్లా దేవికి లాప్సీ అంటే మహా ప్రీతి అని లంబాడీల నమ్మకం.
పూరి మరియు ఘుగ్రీ (Puri & Ghugri)
గోధుమ పిండితో చేసిన చిన్న చిన్న పూరీలను నూనెలో కాలుస్తారు. దీనితో పాటు శనగలు లేదా అలసందలను ఉడకబెట్టి ‘ఘుగ్రీ’ (గుగ్గిళ్లు) తయారు చేస్తారు. ఈ రెండింటినీ దేవతలకు నైవేద్యంగా పెడతారు.
బోండాలు / చుర్మా (Churma)
గోధుమ పిండి, బెల్లం కలిపి ముద్దలుగా చేసి, వాటిని నెయ్యి లేదా నూనెలో వేయించి ‘చుర్మా’ లేదా బోండాల వంటి వంటకాన్ని చేస్తారు.
మాంసాహార వంటకాలు (కోడి/మేక కూర)
దేవతలకు జంతు బలి ఇచ్చిన తర్వాత, ఆ ప్రసాదంగా వచ్చిన మాంసంతో తండావాసులు అందరూ విడివిడిగా లేదా కలిసికట్టుగా వంటలు చేసుకుంటారు. పొలిమేరల్లోనే పెద్ద పెద్ద పొయ్యిలు పెట్టి, కట్టెల పొయ్యి మీద ఘుమఘుమలాడే మాంసం కూర వండుతారు.
ఈ వంటకాలన్నింటినీ ముందుగా ఆ ఏడుగురు దేవతలకు (సాత్ భవానీ) ఆకులలో పెట్టి నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. ఆ తర్వాత తండాలోని ప్రజలందరూ ఒకే చోట కూర్చుని ఆ భోజనాన్ని ప్రసాదంగా స్వీకరిస్తారు. దీనిని ‘వనభోజనం’ తరహాలో జరుపుకుంటారు.
5. సీత్లా పండుగలోని ప్రత్యేక ఆచారాలు – విశేషాలు
ఈ పండుగలో కొన్ని ఆసక్తికరమైన మరియు విశిష్టమైన ఆచారాలు కనిపిస్తాయి:
కట్టుబాటు (లాక్ డౌన్): పండుగ జరిగే రోజున తండా మొత్తం ఒక కట్టుబాటును పాటిస్తుంది. ఆ రోజు తండా నుండి ఎవరూ బయటి ఊర్లకు వెళ్లకూడదు, అలాగే బయటి వ్యక్తులను తండాలోకి రానివ్వరు. ఇళ్లల్లో ఎలాంటి వ్యవసాయ పనులు (నాగలి పట్టడం, తవ్వడం వంటివి) చేయరు.
లంబాడీ నృత్యాలు (లేంజి): పండుగ ముగింపు దశలో లంబాడీ మహిళలు గుండ్రంగా తిరుగుతూ, చప్పట్లు కొడుతూ చేసే సాంప్రదాయ ‘లేంజి’ నృత్యం ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. వారు పాడే పాటల్లో ప్రకృతిని, దేవతలను స్తుతించే పదాలు ఉంటాయి.
జనపద గాథలు: పూజ ముగిసిన తర్వాత తండాలోని పెద్దలు కూర్చుని, వారి పూర్వీకుల చరిత్రను, బంజారాల సంస్కృతిని వివరించే కథలను పాటల రూపంలో చెప్తారు. ఇది తరువాతి తరానికి వారి సంస్కృతిని అందించడానికి తోడ్పడుతుంది.
6. నేటి సమాజంలో సీత్లా పండుగ ప్రాముఖ్యత
మారుతున్న కాలంతో పాటు గిరిజనులు నగరాల వైపు వస్తున్నప్పటికీ, ఈ సీత్లా పండుగ ప్రాభవం ఏమాత్రం తగ్గలేదు. నేటి ఆధునిక యుగంలో కూడా లంబాడీలు తాము ఎక్కడున్నా సరే, ఈ పండుగ సమయానికి తమ సొంత తండాలకు చేరుకుంటారు.
ఈ పండుగ ద్వారా మనకు తెలిసే గొప్ప విషయాలు:
1.పర్యావరణ స్పృహ: చెట్లను, భూమిని, ప్రకృతిని పూజించడం ద్వారా పర్యావరణాన్ని ప్రేమించాలనే సందేశం లభిస్తుంది.
2. జీవకారుణ్యం: మనుషులతో పాటు తమతో ఉండే పశువులకు సమాన ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం బంజారాల ఉన్నతమైన సంస్కృతికి నిదర్శనం.
3. కలిసికట్టుగా ఉండటం: నేటి స్వార్థపూరిత ప్రపంచంలో అందరూ కలిసి భోజనం చేయడం, కలిసి ఆనందాన్ని పంచుకోవడం అనే ఉమ్మడి తత్వాన్ని ఈ పండుగ నేర్పుతుంది.
లంబాడీల జీవితంలో ‘సీత్లా పండుగ’ కేవలం ఒక పూజా కార్యక్రమం కాదు; అది వారి సంస్కృతికి, ఆత్మగౌరవానికి, ప్రకృతిపై వారికున్న అపారమైన నమ్మకానికి ప్రతీక. చల్లని తల్లి సీత్లా దేవి ఆశీస్సులతో తండా చల్లగా ఉండాలని, పాడిపంటలు సమృద్ధిగా విలసిల్లాలని కోరుకుంటూ జరుపుకునే ఈ వేడుక గిరిజన సంస్కృతిలోని అసలైన అందాన్ని ప్రపంచానికి చాటిచెప్తుంది. సంప్రదాయాలు, రుచికరమైన వంటలు, లయబద్ధమైన నృత్యాల కలయిక అయిన సీత్లా పండుగను సంరక్షించుకోవడం మరియు గౌరవించడం మనందరి బాధ్యత.
