ఇరాన్‌తో చమురు వాణిజ్యానికి మళ్లీ అవకాశం కనిపించడం భారత్‌కు సానుకూల పరిణామమే. చమురు ధరల తగ్గుదల, హర్ముజ్ మార్గంలో స్థిరత్వం, ఇంధన సరఫరా భద్రత వంటి అంశాలు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఊరటనివ్వగలవు. అయితే ఈ అవకాశాలు వాస్తవ రూపం దాల్చాలంటే అంతర్జాతీయ రాజకీయ పరిస్థితులు అనుకూలంగా మారడం, ఆంక్షల సమస్యలు పరిష్కారమవడం, వాణిజ్య ప్రయోజనాలు స్పష్టంగా కనిపించడం అవసరం.
డా. మార్గం-అడుగు, ఎడిటోరియల్
పశ్చిమాసియాలో నెలల తరబడి కొనసాగిన ఉద్రిక్తతలు క్రమంగా సద్దుమణుగుతున్నాయి. యుద్ధం ఓ దారికి రావడం, హర్ముజ్ జలసంధి చుట్టూ నెలకొన్న అనిశ్చితి తగ్గడం, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో ముడి చమురు ధరలు క్షీణించడం, ఇరాన్‌పై అమెరికా వైఖరిలో కొంత సడలింపు కనిపించడం వంటి పరిణామాలు ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఊరటనిస్తున్నాయి. ఇంధన అవసరాల కోసం దిగుమతులపై అధికంగా ఆధారపడే భారత్‌కు ఇవి అత్యంత కీలకమైన పరిణామాలుగా మారాయి.
భారత్–ఇరాన్ ఇంధన సంబంధాలు గతంలో ఎంతో బలంగా ఉండేవి. అమెరికా ఆంక్షలు అమల్లోకి రాకముందు భారత్‌కు ప్రధాన చమురు సరఫరాదారుల్లో ఇరాన్ ఒకటి. తక్కువ ధరలు, అనుకూల చెల్లింపు విధానాలు, భారత రిఫైనరీలకు సరిపోయే నాణ్యత కారణంగా ఇరాన్ చమురుకు దేశీయ మార్కెట్లో ప్రత్యేక స్థానం ఉండేది. అయితే 2019లో అమెరికా ఆంక్షలు కఠినతరం కావడంతో భారత్ ఇరాన్ నుంచి చమురు కొనుగోళ్లను నిలిపివేయాల్సి వచ్చింది.
2015లో భారత్ 11 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల ముడి చమురును ఇరాన్ నుంచి దిగుమతి చేసుకుంది. అది దేశ మొత్తం చమురు దిగుమతుల్లో 6 శాతం వాటాను కలిగి ఉంది. 2016లో ఈ దిగుమతులు 14 ఎంఎంటీలకు చేరి వాటా 6.7 శాతానికి పెరిగింది. 2017లో భారత్ 27 ఎంఎంటీల చమురును ఇరాన్ నుంచి కొనుగోలు చేయగా, దేశ మొత్తం చమురు దిగుమతుల్లో ఇరాన్ వాటా 12.6 శాతానికి చేరి గరిష్ట స్థాయిని నమోదు చేసింది. 2018లో 23 ఎంఎంటీలు, 2019లో 24 ఎంఎంటీల దిగుమతులతో ఇరాన్ భారత్‌కు అత్యంత కీలక సరఫరాదారుగా కొనసాగింది.
అయితే, 2019 మేలో అమెరికా ప్రభుత్వం ఇరాన్‌పై ఆంక్షలను మరింత కఠినతరం చేసింది. చమురు కొనుగోలు చేసే దేశాలకు ఇచ్చిన ప్రత్యేక మినహాయింపులను కూడా రద్దు చేసింది. దీంతో భారత్ ఇరాన్ నుంచి చమురు దిగుమతులను పూర్తిగా నిలిపివేయాల్సి వచ్చింది. ఫలితంగా 2020లో భారత్ కేవలం 2 ఎంఎంటీల చమురును మాత్రమే దిగుమతి చేసుకోగా, మొత్తం దిగుమతుల్లో ఇరాన్ వాటా 1 శాతం కంటే తక్కువకు పడిపోయింది.
ఇప్పుడు పరిస్థితులు మళ్లీ మారుతున్నాయి. ఇరాన్ పెట్రోలియం మంత్రి మొహ్సెన్ పక్నెజాద్ భారత అధికారులతో సమావేశం కానున్న నేపథ్యంలో ఇంధన రంగంలో కొత్త అవకాశాలపై చర్చలు ప్రారంభమయ్యాయి. నేషనల్ ఇరానియన్ ఆయిల్ కంపెనీ (ఎన్ఐఓసీ) ఇప్పటికే భారత రిఫైనరీలు, వ్యాపార సంస్థలతో సంప్రదింపులు జరుపుతున్నట్లు సమాచారం. అంతేకాకుండా, కెప్లర్ డేటా ప్రకారం ఈ ఏడాది జూన్ నెలలో భారత్ రోజుకు 73 వేల బ్యారెళ్ల చొప్పున ఇరాన్ ముడి చమురును దిగుమతి చేసుకుంది. ఇది పరిమిత స్థాయిలో అయినప్పటికీ, భవిష్యత్తులో వాణిజ్య సంబంధాల పునరుద్ధరణకు సంకేతంగా భావించవచ్చు.
ప్రస్తుతం అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో చమురు ధరలు తగ్గుముఖం పట్టడం భారత్‌కు అదనపు ప్రయోజనం కలిగిస్తోంది. భారత్ తన ముడి చమురు అవసరాల్లో 85 శాతం వరకు దిగుమతులపైనే ఆధారపడుతోంది. కాబట్టి చమురు ధరల్లో ప్రతి డాలర్ తగ్గుదల కూడా దేశ విదేశీ మారక నిల్వలు, ద్రవ్యోల్బణం, రవాణా వ్యయాలు, పరిశ్రమల ఉత్పత్తి ఖర్చులపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపుతుంది. అందువల్ల ఇరాన్ నుంచి చమురు సరఫరాలు పునరుద్ధరించబడితే భారత్‌కు సరఫరా వనరుల వైవిధ్యం పెరగడమే కాకుండా ధరల పరంగా కూడా ప్రయోజనం లభించే అవకాశం ఉంది.
అయితే, ఈ పరిణామాలను అతిగా ఆశావహంగా చూడడం కూడా సరికాదు. ఎందుకంటే ఇరాన్‌తో పూర్తి స్థాయి చమురు వాణిజ్యం పునఃప్రారంభం కావడానికి ఇంకా పలు అడ్డంకులు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా అమెరికా ఆంక్షల భవిష్యత్తు, అంతర్జాతీయ బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలో చెల్లింపుల సమస్యలు, షిప్పింగ్. బీమా సౌకర్యాలపై స్పష్టత రావాల్సి ఉంది. ఈ అంశాలు పరిష్కారమైతేనే భారత రిఫైనరీలు పెద్దఎత్తున కొనుగోళ్లకు ముందుకు వచ్చే అవకాశం ఉంది.
మరోవైపు, ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రస్తుతం ఎదుర్కొంటున్న సవాళ్ల మధ్య ఇంధన భద్రత ప్రతి దేశానికి అత్యంత ప్రాధాన్య అంశంగా మారింది. భారత్ కూడా తన జాతీయ ప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని ఇంధన వనరులను విస్తరించుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. రష్యా, సౌదీ అరేబియా, ఇరాక్, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ వంటి దేశాలతో పాటు ఇరాన్ కూడా మళ్లీ భారత ఇంధన వ్యూహంలో కీలక భాగస్వామిగా మారే అవకాశాలు కనిపిస్తున్నాయి.
ఇరాన్‌తో చమురు వాణిజ్యానికి మళ్లీ అవకాశం కనిపించడం భారత్‌కు సానుకూల పరిణామమే. చమురు ధరల తగ్గుదల, హర్ముజ్ మార్గంలో స్థిరత్వం, ఇంధన సరఫరా భద్రత వంటి అంశాలు దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఊరటనివ్వగలవు. అయితే ఈ అవకాశాలు వాస్తవ రూపం దాల్చాలంటే అంతర్జాతీయ రాజకీయ పరిస్థితులు అనుకూలంగా మారడం, ఆంక్షల సమస్యలు పరిష్కారమవడం, వాణిజ్య ప్రయోజనాలు స్పష్టంగా కనిపించడం అవసరం. అప్పుడే భారత్–ఇరాన్ ఇంధన సంబంధాలు మరోసారి బలపడే అవకాశం ఉంటుంది.
