ప్రస్తుతం అవసరమైంది రిజర్వేషన్ల రద్దు కాదు. వాటి పునర్వ్యవస్థీకరణ. అత్యంత వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రాధాన్యం కల్పించే విధంగా అంతర్గత వర్గీకరణ, పారదర్శక సమీక్ష వ్యవస్థ, తరతరాల ప్రయోజనాలపై నియంత్రణ వంటి అంశాలపై చట్టసభలు, నిపుణులు, సామాజిక సంస్థలు కలిసి చర్చించాలి. రిజర్వేషన్ ఫలాలు సమాజంలోని చివరి వ్యక్తికి చేరినప్పుడే రాజ్యాంగ లక్ష్యం నెరవేరుతుంది.!
డా. మార్గం-అడుగు, ఎడిటోరియల్
స్వాతంత్య్రం సాధించి ఎనిమిది దశాబ్దాలు పూర్తవుతున్నా భారత సమాజంలో అసమానతల చర్చ ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉండటం దురదృష్టకరం. రాజ్యాంగ నిర్మాతలు సామాజిక న్యాయం లక్ష్యంగా ప్రవేశపెట్టిన రిజర్వేషన్ విధానం కోట్లాది వెనుకబడిన వర్గాలకు విద్య, ఉద్యోగ, రాజకీయ రంగాల్లో అవకాశాలు కల్పించింది. కానీ, ప్రస్తుతం దేశవ్యాప్తంగా ఒక కీలక ప్రశ్న ముందుకు వస్తోంది. రిజర్వేషన్ల అసలు ఫలాలు నిజంగా అత్యంత వెనుకబడిన వారికి చేరుతున్నాయా? లేక కొద్దిమంది కుటుంబాలకే పరిమితమవుతున్నాయా?
ఇటీవల సుప్రీంకోర్టు చేసిన వ్యాఖ్యలు ఈ చర్చను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి. జస్టిస్ బి.వి. నాగరత్న, జస్టిస్ ఉజ్జల్ భుయాన్‌ల ధర్మాసనం విచారణ సందర్భంగా “తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ ఐఏఎస్ స్థాయిలో ఉన్నప్పుడు, వారి పిల్లలకు కూడా అదే రిజర్వేషన్ అవసరమా?” అని ప్రశ్నించింది. ఒకసారి రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాలతో సామాజిక-ఆర్థికంగా ఉన్నత స్థితికి చేరుకున్న కుటుంబాలు తరతరాలుగా అదే కోటాను వినియోగించుకోవడం వల్ల నిజంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు అవకాశాలు అందకుండా పోతున్నాయని కోర్టు ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది.
భారతదేశంలో ప్రస్తుతం కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ఎస్సీలకు 15%, ఎస్టీలకు 7.5%, ఓబీసీలకు 27% రిజర్వేషన్లు అమలులో ఉన్నాయి. దేశ జనాభాలో 16.6% ఎస్సీలు, 8.6% ఎస్టీలు ఉన్నట్లు 2011 జనగణన చెబుతోంది. మండల్ కమిషన్ అంచనాల ప్రకారం ఓబీసీలు 56% వరకు ఉన్నారని భావిస్తారు. ఈ నేపథ్యంలో రిజర్వేషన్లు అవసరమేననే విషయంలో పెద్దగా విభేదాలు లేవు. కానీ వాటి అమలులో సమాన పంపిణీ జరుగుతోందా? అన్నదే అసలు ప్రశ్న.
జాతీయ నమూనా సర్వేలు, సామాజిక అధ్యయనాలు చెబుతున్న దాని ప్రకారం, కొన్ని వర్గాల్లో చదువుకున్న, ఉద్యోగాల్లో స్థిరపడిన కుటుంబాల పిల్లలే మళ్లీ మళ్లీ రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాలు పొందుతున్నారు. ఫలితంగా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని అత్యంత పేద, విద్యావకాశాలు లేని కుటుంబాలకు అవకాశాలు దక్కడం కష్టమవుతోంది. ముఖ్యంగా రాజకీయ రంగంలో ఈ పరిస్థితి మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ఎస్సీ, ఎస్టీ రిజర్వుడ్ నియోజకవర్గాల్లో కూడా ఒకే కుటుంబాల ఆధిపత్యం కొనసాగుతున్న ఉదాహరణలు అనేకం ఉన్నాయి. ఒక తరం ఎమ్మెల్యే అయితే, తర్వాతి తరం ఎంపీగా, మరొకరు మంత్రిగా ఎదగడం సాధారణమవుతోంది. దీంతో అదే వర్గంలో ఉన్న ఇతర పేద కుటుంబాలు రాజకీయంగా ఎదగడానికి అవకాశం లేకుండా పోతోందనే విమర్శలు వినిపిస్తున్నాయి.
ఇప్పటికే ఓబీసీ రిజర్వేషన్లలో “క్రీమీ లేయర్” విధానం అమలులో ఉంది. ప్రస్తుతం వార్షిక ఆదాయం రూ.8 లక్షలకు మించిన కుటుంబాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం క్రీమీ లేయర్‌గా పరిగణిస్తోంది. అయితే ఎస్సీ, ఎస్టీలకు ఈ ప్రమాణం వర్తించదు. ఇదే అంశంపై దేశవ్యాప్తంగా చర్చ మొదలైంది. సామాజిక వివక్ష ఇంకా కొనసాగుతున్నందున ఎస్సీ, ఎస్టీలకు క్రీమీ లేయర్ అమలు చేయకూడదని ఒక వర్గం వాదిస్తుంటే, మరోవైపు నిజంగా అత్యంత వెనుకబడిన కుటుంబాలకు అవకాశాలు చేరాలంటే ఏదో ఒక పరిమితి అవసరమని మరొక వర్గం నినదిస్తోంది.
దేశంలో నిరుద్యోగం, విద్య ఖర్చులు, రైతు సమస్యలు, జీవన వ్యయం పెరుగుతున్న పరిస్థితుల్లో అవకాశాలపై పోటీ మరింత తీవ్రంగా మారింది. ప్రతి ఉద్యోగం, ప్రతి సీటు విలువ పెరిగింది. ఈ నేపథ్యంలో “అదే కుటుంబాలు పదేపదే రిజర్వేషన్ ఫలాలు పొందడం సమంజసమా?” అన్న ప్రశ్న సహజంగానే ముందుకు వస్తోంది. ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ ఉన్నత ఉద్యోగాల్లో స్థిరపడిన అధికారులు, రాజకీయంగా ప్రభావవంతమైన కుటుంబాలు కూడా రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాలను కొనసాగించడం సామాన్య ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచుతోంది.
అయితే, ఈ చర్చలో ఒక ముఖ్యమైన అంశాన్ని మర్చిపోవద్దు. రిజర్వేషన్లు కేవలం ఆర్థిక పేదరిక నివారణ పథకం కాదు. శతాబ్దాలుగా కొనసాగిన సామాజిక వివక్షకు రాజ్యాంగబద్ధమైన పరిష్కారం. కేవలం ఆదాయం పెరిగిందని మాత్రమే సామాజిక వివక్ష పూర్తిగా తొలగిపోయిందని చెప్పలేము. అందుకే ఈ అంశాన్ని రాజకీయ నినాదాల స్థాయిలో కాకుండా, సమగ్ర సామాజిక అధ్యయనాల ఆధారంగా చర్చించాల్సిన అవసరం ఉంది.
ప్రస్తుతం అవసరమైంది రిజర్వేషన్ల రద్దు కాదు. వాటి పునర్వ్యవస్థీకరణ. అత్యంత వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రాధాన్యం కల్పించే విధంగా అంతర్గత వర్గీకరణ, పారదర్శక సమీక్ష వ్యవస్థ, తరతరాల ప్రయోజనాలపై నియంత్రణ వంటి అంశాలపై చట్టసభలు, నిపుణులు, సామాజిక సంస్థలు కలిసి చర్చించాలి. రిజర్వేషన్ ఫలాలు సమాజంలోని చివరి వ్యక్తికి చేరినప్పుడే రాజ్యాంగ లక్ష్యం నెరవేరుతుంది.
ప్రజాస్వామ్యంలో అసమానతలు పెరిగితే అసంతృప్తి కూడా పెరుగుతుంది. అందుకే పాలకులు, రాజకీయ పార్టీలు, న్యాయ వ్యవస్థ సమాజంలోని అన్ని వర్గాల భావోద్వేగాలను గౌరవిస్తూ సమతుల నిర్ణయాలు తీసుకోవాలి. రిజర్వేషన్లు కొందరి శాశ్వత హక్కులుగా కాకుండా, నిజంగా అవసరమైన వారికి సామాజిక న్యాయం అందించే సాధనంగా మారినప్పుడే దేశం సమాన అవకాశాల దిశగా ముందుకు సాగుతుంది.
